Ədəbiyyatımızda şahmat motivi: Bir beytin tarixçəsi

Şahmat oyunu bəşəriyyət tarixinin ən qədim, eyni zamanda ən mükəmməl stolüstü strateji oyunlarından biri hesab olunur. Strategiyanın və praktik zəkanın qüsursuz təzahürü olan bu oyun Hindistan mədəniyyətinin bəşəriyyətə bəxş etdiyi əvəzsiz nemətlərdən biridir.

Şahmatın tarixinə qısa bir səyahət etsək, görərik ki, oyunun ilk nümunələrinə miladdan sonra 3-cü əsrdə indiki Hindistan ərazisində mövcud olmuş Qupta İmperiyasında rast gəlmək olar. “Çaturanga” adlanan ilk versiya şahmatın əsasını təşkil edən sahə və fiqurların düzülüşü haqda ilkin təsəvvürləri yaratmaqda bizə kömək olur. Sözün Sanskrit dilində olan mənası “catur” dörd, “anqa” isə əza,orqan və ya hissə mənasını ifadə etməsinin maraqlı bir səbəbi var: Caturanqa bu adı ona görə qazanmışdı ki, öz dövründə Hindistan ordusu dörd hissədən (piyada, döyüş filləri, süvarilər, döyüş arabaları (bəzən döyüş gəmiləri) ibarət idi.  Hansı ki sanskrit dilində daşlar- raja, ratha, mantri, padati, aşva ve gaja kimi adlanırdı.

Şahmat o qədər mükəmməl və çoxşaxəli bir oyun idi ki, tez bir zamanda dövlət sərhəddlərin aşıb, dünyaya yayılmağa başladı. Maraqlı burasındadır ki, müəyyən müddət ərzində daşların hərəkəti və oyunun bəzi qaydaları dəyişildi.

Orta əsrlərdə şahmat böyük bir məşhurluq qazandı. İslam alimlərindən bəziləri onun müxtəlif strateji və riyazi əlamətlərilə maraqlandı. Oyun Moğol İmperiyasının hakimiyyəti dövründə Asiyada ətrafına geniş maraq dairəsi toplamaqla bərabər, Avropa və Afrika qitələrinə də ayaq basdı.

Şahmat, Renessans dövründə Avropada böyük bir zirvəyə çatdı. Oyunun qaydaları, strategiyaları və turnir təşkilatları inkişaf etdi. 19-cu əsrin sonlarına doğru isə modern şahmat oyunu qaydaları müəyyənləşdi.

Oyunun yayılmasında İpək yolu üzrə ticarətlə məşğul olan tacirlərin də rolu böyük idi. Geniş ticarət şəbəkəsinin üzərində yerləşən Azərbaycan da şahmatın əlçatan olduğu ərazilərdən biri idi. Şahmatın Azərbaycana ilk gəlişi haqqında dəqiq məlumatlar olmasa da, islamiyyətdən sonrakı dövrlə bağlı olduğu aşkardır. 9-cu yüzillikdə Orta Asiyada gözəl oyunu ilə hamını heyran edən, tarixdə ilk qeyri-rəsmi şahmat ustası Cəlaləddin Naxçıvani və Xoca Əli Təbrizi Azərbaycan şahmatçılarının ilk görkəmli nümayəndələrindəndir. İntibah dövrü Azərbaycanının görkəmli nümayəndələri Xaqani Şirvani, Nizami Gəncəvi  və Orta dövr klassikləri İmadəddin Nəsimi və Məhəmməd Füzuli kimi dahilər öz şeirlərində şahmatı tərənnüm etmiş, oyun haqqında mənalı, çox dərin fikirlər söyləmişlər. Kişilərdən ziyadə görkəmli şair Xurşudbanu Natəvan kimi Azərbaycan qadınlarının bəzilərinin də şahmata maraq göstərdiyi və fransız yazıçısı Aleksandr Düma Qarabağda olarkən xan qızı Natəvanın onunla şahmat oynayıb onu məğlub etdiyi tarixə məlumdur.

Şahmatın 19-cu əsrdən etibarən daha geniş vüsət almağa başlaması haqda tarixi məlumatlar vardır. Tarixçilər, nasirlər, şairlər və.s elm və sənət adamlarının öz əsərlərində bununla bağlı verdiyi örnəklər və zaman-zaman etdiyi bənzətmələr bu fikri doğrulamaqla bərabər, onların sənətkarlıq qüdrətindən də xəbər verirdi.

XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, dahi mütəfəkkir, şair, lirist, maarifçi və müəllim Seyid Əzim Şirvani də məhz şahmat oyunu ilə yaxından maraqlanan görkəmli şəxsiyyətlərdən biri idi. Ömrü boyu yalnız lirik növdə əsərlər yazan şair qəzəl və müxəmməslərində şahmat strategiyası və şahmat oyununa da yer vermişdir. Bunun ən mükəmməl nümunələrindən birini 16-cı əsr türk ədəbiyyatının nümayəndəsi, özbək əsilli şair, filosof, dahi Nizami Gəncəvinin davamçılarından olan Əlişir Nəvainin həyatını təsviri zamanı yazdığı qəzəlin kiçik bir beytində müşahidə edə bilərik.

Seyid Əzim Nəvainin adını bütün yaradıcılığı boyu yalnız bir beytdə çəkmişdir.Beytin müasir Azərbaycan dilinə tərcüməsi zamanı burada şahmat oyununa bənzətməni müşahidə edə bilərik:

“Eyləməz fərzin Nəvaini fələk yüz göstərib,

Ta onu fərmanbəri-şahi-Xorasan eyləməz.”

Tarixdən məlum olduğu kimi Nəvai Əmir Teymurun nəticəsi, Teymuri hökmdarı, Xorasan şahı Hüseyn Bayqaranın vəziri olub. Şirvani burada şahmat oyunu üzərindən Nəvainin həyatını təsvir etmişdir.Əlişir Nəvai sadə camaatdan olmuş, əyani-əşrəfdən olmamışdır. Şah isə vəzirliyə o şəxsi götürürmüş ki, o əyani-əşrəfdən olsun. Amma Hüseyn Bayqara Nəvaini sadə insanların içərisindən seçib çıxarır və vəziri təyin edir. Buna digər yandan Hüseyn Bayqara ilə Əlişir Nəvainin uşaqlıqdan bəri bir-birilərini tanımalarının və yaxın dost olmalarının da təsiri olmuşdur

Beytin ilk misrasının mənasındakı hikmətə diqqət yetirək:

“Eyləməz fərzin Nəvaini fələk yüz göstərib”

(Fələyin topu qoymaz ki, piyada olan Nəvai gəlsin vəzir olsun)

Bildiyiniz kimi, piyada şahmat taxtasının son xanasına çatdıqda vəzir ola bilər. Amma top şahmat taxtasının sonuncu xanalarını tutubsa, piyada o xanalardan hər hansısa birinə hərəkət edən zaman top onu vuracaq.

İndi isə sonuncu misraya diqqət yetirək:

“Ta onu fərmanbəri-şahi-Xorasan eyləməz.”

(Ta ki Xorasan şahının fərmanı olsa, heç nə olmaz.)

Yəni, Şah  piyadanı  sonuncu xanada mühafizə etsə, top onu vura bilməz. Beləliklə, piyada taxtanın sonuna çatıb vəzir olacaq.

Ədəbiyyat və şahmat arasındakı sintez Şirvani qələmi ilə mükəmməl bir ahəng yaratmışdır. Şirvani bu beytlə həm Nəvainin vəzir olma hadisəsinin şahmat oyunu vasitəsilə mükəmməl, özünəməxsus bir üslubda izahını vermiş, həm də öz şairlik qüdrətini nümayiş etdirmişdir.

Yazan: Yusif Mirzəzadə,

Naxçıvan Dövlət Universitetinin Hüquqşünaslıq ixtisası tələbəsi,
NDU Tələbə Gənclər Təşkilatının sədr müavini