Cách đập Phòng thủ Alekhine
I. Phòng thủ Alekhine
Cái tên cuộc khai cuộc này được đặt theo tên của vua cờ thứ tư Alexander Alekhine, một trong những kỳ thủ mạnh nhất trong lịch sử cờ vua thế giới với tên tuổi lẫy lừng nhưng cũng kèm theo nhiều tranh cãi lớn. Ông đã giới thiệu khai cuộc này tại một giải đấu ở Budapest vào năm 1921.
Ở thời đại ngày nay, Phòng thủ Alekhine không mang đến nhiều tính hấp dẫn cho các kỳ thủ ở hầu hết trình độ do bên Đen từ bỏ việc tranh giành trung tâm và kiểm soát không gian mà không nhận lại được lợi ích nào đáng kể. Nhiều kỳ thủ hàng đầu như Nakamura, Carlsen và Aronian cũng hay sử dụng khai cuộc này nhưng đều không thường xuyên. Đa phần họ chọn nó như một con bài để khiến đối phương bất ngờ.
Dẫu vậy, Phòng thủ Alekhine lại từng rất nổi tiếng trong quá khứ. Tiêu biểu nhất là khi được sử dụng bởi Bobby Fischer trong hai ván đấu với Boris Spassky tại Giải vô địch cờ vua thế giới 1972 (Trận đấu thế kỷ).
1. e4 Nf6
Với nước đi đầu tiên của mình, Đen mời gọi đối phương đẩy tốt e4 lên tấn công Mã, từ đó mở rộng quyền kiểm soát trung tâm bằng các tốt của mình. Kế hoạch của Đen sẽ không phải là tranh giành lại trung tâm ngay mà tập trung phát triển quân thật nhanh rồi dùng chính các quân cờ đấy "bắn rụng" cấu trúc tốt trung tâm của Trắng từ khoảng cách nhất định, theo đúng tinh thần của một khai cuộc hypermodern (siêu hiện đại). Chúng ta sẽ còn gặp lại về lý thuyết hypermodern này ở một bài khác trong tương lai xa (rất xa!) về Phòng thủ Ấn Độ cổ (cho Đen) và có thể là Tấn công Nimzo-Larsen (cho Trắng).
Để đấu lại Phòng thủ Alekhine, tôi rất khuyến khích bạn sử dụng một vũ khí đặc biệt mạnh nhưng vẫn thường hay bị ngó lơ bởi Đen. Đó là Tấn công bốn tốt.
II. Trận bốn tốt
1. Biến chính
Trận Tấn công bốn tốt là một phương án gay gắt và quyết liệt nhất dùng để đấu lại Phòng thủ Alekhine. Đây cũng là phương án minh họa tốt nhất cho ý đồ của phòng thủ này. Trắng tận dụng tempo (lượt đi) của mình để đuổi Mã Đen đi và dựng lên một trung tâm tốt khổng lồ (c4, d4, e5 và f4). Dù nắm quyền kiểm soát trung tâm mạnh, Trắng mới chỉ đẩy tốt của mình lên mà không hề phát triển quân. Đen sẽ tận dụng điểm này để tìm cách công phá cấu trúc của đối phương. Trắng nếu chơi bất cẩn và để trung tâm của mình bị phá nát sẽ phải chịu hậu quả. Vì khi thế mạnh duy nhất của Trắng bị mất đi thì các điểm yếu khác bỗng lộ ra rõ hơn. (Vua kém an toàn vì đã đẩy tốt cột f, chưa phát triển quân).
Vậy nên, để phát huy tối đa sức mạnh của trung tâm tốt, Trắng cần vừa phát triển quân, vừa củng cố trung tâm tốt của mình. Ta chiếm được quyền kiểm soát thì hãy cố bảo vệ nó, đừng tham lam tìm cách mở rộng thêm.
Sau khi hai bên đổi tốt ở e5 đi, Đen lập tức tấn công vào quân tốt then chốt nhất trong thế trận của Trắng, tốt d4.
Quân tốt này đảm bảo cho cấu trúc trung tâm của Trắng vững chắc. Nếu bạn làm mất nó, cả trung tâm sẽ sụp đổ, Trắng mất đi lợi thế kiểm soát không gian của mình và quân Vua rơi vào nguy hiểm. Bởi một khi tốt f được đẩy lên, Trắng chấp nhận rủi ro Vua bị thiếu an toàn để đổi lấy lợi thế kiểm soát trung tâm.
Đen cũng biết tốt d4 quan trọng ra sao với Trắng nên sẽ tìm cách dùng quân của mình để tấn công nó, trực tiếp lẫn gián tiếp. Trực tiếp là dùng quân tấn công mục tiêu, gián tiếp là tấn công quân đối phương đang bảo vệ mục tiêu đó.
Sau 5... Nc6, cách tốt nhất để Trắng phòng thủ tốt d4 là phát triển Tượng lên e3. Dù phát triển Mã lên f3 cũng thực hiện được nhiệm vụ tương tự nhưng lại là nước tồi. Nó cho phép Đen phát triển Tượng lên ô g4, ghim Mã và chuẩn bị thủ tiêu luôn khi cần thiết. Điều này gián tiếp làm suy yếu quân tốt ở d4 đi. Hãy ghi nhớ chi tiết này bởi ta sẽ còn gặp lại trong bài hướng dẫn cách đấu lại Caro-Kann sắp tới.
Sau nước thứ 9. Nf3, Đen sẽ có một vài phương án để tiếp tục ván cờ:
Tiếp tục lý thuyết Biến chính:
Sau nước thứ 12, bằng việc không cho phép Đen ăn vào e5, Trắng đã có cho mình một thế trận thoải mái với lợi thế đến từ cụm tốt c4 và d4. Hai tốt này không những kiểm soát trung tâm mà còn được bảo vệ bởi chính các quân đằng sau nó. Những quân này cũng đều được phát triển ở các ô cờ đẹp, cùng hướng về trung tâm và gắn kết với nhau thành một khối thống nhất. Trong khi ở bên Đen sẽ gặp ít nhiều vấn đề với quân Mã b6 kém tích cực, tốt cô lập ở e6, và sự thiếu hụt các nước đi hữu dụng về lâu dài khi mà quyền kiểm soát trung tâm bị hạn chế.
Giai đoạn khai cuộc thường thì đến đây là hết, nhưng lý thuyết của Trận bốn tốt vẫn còn nhiều hơn nữa.
Nước 15, Hậu vào c1 là nước đi tự nhiên và cũng là phổ biến nhất. Nhưng điều này không có nghĩa nó là nước mạnh nhất. Rất nhiều kỳ thủ vẫn luôn thực hiện những nước như vậy trong nhiều khai cuộc khác nhau mà không dành quá nhiều suy nghĩ hay phân tích cẩn thận bằng máy tính. Vì điều này mà họ có xu hướng lặp lại sai sót mà không hề hay biết.
Như bạn đọc đã theo dõi bàn cờ trên, Xe Đen d8 đang tia vào Hậu. Theo logic mà nói, Trắng sẽ tránh đường tấn công ấy đi nhằm ngăn chặn các ý đồ mà Đen có thể làm với tốt d4 đang bị ghim. Nhưng điều này hóa ra lại cho phép Đen thực hiện một chuỗi nước đi táo bạo giúp cân bằng lại thế cờ.
15. Qc1 e5!
Ở diễn biến vừa rồi, sau khi ghim Xe f2 và sẽ bắt luôn ở nước tiếp theo. Đen dù kém một tốt nhưng có thế trận cân bằng, các quân cờ của mình như được bơm lại oxy và hoạt động tích cực hơn. Trắng trong khi đó sẽ cần phải xử lý vấn đề với quân Hậu vẫn còn đứng ở một góc. Thế cờ lúc này cân bằng.
Toàn bộ chuỗi nước đi mà bạn thấy kia là lý do vì sao nước đi phổ biến nhất đôi khi cũng là một sai sót. Nếu bạn đọc là một người thích chơi Alekhine, tôi rất khuyến khích bạn ghi nhớ biến này như một vũ khí để counter lại Tấn công bốn tốt. Miễn là bạn tự tin rằng đối thủ ít khả năng biết được nước chính xác hơn...
Để có thể duy trì được những lợi thế hiện có của mình, nước đi tốt nhất của Trắng sẽ là một nước đi phòng bị (prophylactic move).
15. Kh1!
Chỉ bằng nước Vua vào h1, Trắng ngăn chặn hết các ý tưởng và cơ hội của Đen. Chính vì thế nước đi này còn được gọi là nước đi phòng bị. Không còn nước chiếu nào diễn ra ở đường chéo a7-g1 nữa, không còn nước thí Xe vào f2 nữa. Trắng về cơ bản đã ngăn chặn hiểm họa từ trước khi nó diễn ra.
Trong ván đấu giữa Robson - Naroditsky tại giải Vô địch Mỹ 2021 đã xuất hiện thế cờ tương tự. Sau 15. Kh1, Đen chính vì không thể đẩy e5 nên đã dần mất đi hết nước cờ hữu dụng và phải chịu kết quả thua cuộc sau 48 nước đi. Naroditsky nhận xét rằng lý do anh ấy thua một phần cũng quyết định bởi khả năng tính toán nữa.
Sau chính ván đấu này, nhiều người bắt đầu biết đến nước 15. Kh1 hơn.
2. Các biến khác
a. Tượng lên b4
Đen tìm cách phát triển Tượng đến ô cờ có phần tích cực hơn thay vì đặt ở e7. Dù thoạt nhìn quân Tượng đang giúp ích khi ghim Mã c3, nhưng đòn ghim này thực tế lại không mấy nguy hiểm cho Trắng vì một số lý do. Thứ nhất là Mã đã được bảo vệ bởi tốt và Vua Trắng chỉ 2 nước sau đó sẽ nhập thành ngay, Tượng đứng ở b4 khi đó trông như trò cười. Thứ hai là Mã cánh Hậu này không có nhiều vai trò trong việc bảo vệ trung tâm của Trắng. Thế nên nếu Đen ăn vào c3, Đen không những mất đi đôi Tượng mà còn giúp Trắng có cấu trúc tốt khỏe hơn nữa.
Vì những vấn đề như vậy mà biến thể này kém phổ biến hơn. Sau đây là diễn biến tiếp theo để bạn đọc có thể tham khảo.
b. Tượng lên g4
Lựa chọn cũng khá phổ biến với nhiều người chơi Alekhine. Đen nhận thấy việc gia tăng thêm áp lực lên trung tâm của Trắng quan trọng đến mức sẵn sàng hy sinh một tempo. Dù khá phiền phức nhưng Trắng đã phát triển đủ quân của mình để bảo vệ trung tâm nên không cần lo lắng nhiều. Sau khi Tượng Đen đổi vào f3, Trắng có được cặp Tượng và trung tâm mạnh hơn sau khi lấy tốt g2 ăn vào.
Sau đây là phần bổ sung thêm so với bài viết trước từng được tôi đăng tải lên Spiderum. Vì biến thể này cũng có lý thuyết hẳn hoi và hay được kỳ thủ có lối chơi năng động sử dụng, tôi nghĩ mình cũng nên cung cấp cho độc giả một số ý tưởng.
Tại sao Đen đưa Hậu lên h4?
Đứng trước nguy cơ Trắng củng cố trung tâm bằng cách đẩy f4 (sau khi đã nhập thành), Đen cần phải tranh thủ làm gián đoạn kế hoạch thay vì nằm im như cá trên thớt. Nước Hậu lên h4 lúc này sẽ không chỉ khai thác việc Vua Trắng bị hở mà còn đi kèm mục đích khác. Nếu bạn đọc đã tập trung theo dõi từ đầu bài viết, thì bạn sẽ biết rằng tốt d4 quan trọng thế nào với thế trận của Trắng, và Đen sẽ tìm cách để loại bỏ nó.
Vậy nên, Đen muốn nhập thành xa để có thể đặt quân Xe ở d8, phối hợp với Mã và Hậu gây thêm áp lực lên d4. Và nước nhập thành cho Trắng mà có lẽ nhiều bạn sẽ nghĩ đến là sai lầm nghiêm trọng.
Đe dọa của Đen thì đã rõ ràng, nhưng làm thế nào để bảo vệ tốt d4 trong khi Mã f3 đã bị thủ tiêu từ trước? Một trong những cách hiệu quả là nhắm vào một trong những quân tham gia tấn công.
Khi có tình huống hai bên nhập thành khác phía, nó thường là chỉ báo rằng bàn cờ giờ đây sẽ trở nên hấp dẫn và năng động hơn vì hai bên sẽ tìm cách tấn công lẫn nhau. Bên nào tiếp cận được Vua đối phương trước thì gần như nắm chắc phần thắng. Với cánh Vua của Trắng, nó trông như có thể dễ dàng bị Đen tấn công bất cứ lúc nào với cấu trúc bị hở ra. Tuy nhiên, Đen hoàn toàn không có cách nào để có thể khai thác được nó. Chỉ một mình Hậu ở f4 là không đủ, và càng khó để huy động quân khác khi mà trung tâm bàn cờ đã bị Trắng thống trị.
Nói tóm lại, sau nước 16, Trắng có lợi thế rất lớn đến từ quyền kiểm soát trung tâm. Nhờ trung tâm đó, Trắng hạn chế được khả năng tấn công và thậm chí khả năng phòng thủ của Đen. Việc giành chiến thắng từ thế trận này vẫn sẽ đòi hỏi kỹ thuật tấn công từ người chơi, nhưng vẫn sẽ không quá khó.
Cảm ơn vì đã đọc, hẹn gặp lại ở bài viết khác.
