Przeglądając szkółkę szachową z programu Chessmaster natknąłem się na bardzo ciekawy tekst. Warto przeczytać bo naprawdę daje do myślenia Miłej lektury!

Szachy mogą czasem pod względem emocjonalnym przypominać balon napompowany helem prawie do granic możliwości. Pozycja szachowa może stawać się coraz bardziej złożona, potęgując napięcie do momentu kiedy presja staje się zbyt duża i zaczyna się piekło, ale znacznie częściej to umysł gracza nie wytrzymuje napięcia. Pomyśl o tych wszystkich chwilach kiedy jakaś irytująca rzecz -- czy to kocia muzyka w czyimś wykonaniu, piekielne gorąco, czy nieustanny głód - doprowadzały cię do takiego stanu, że wyładowywałeś się na kimś. Z zewnątrz wygląda to tak, jakbyś skoczył komuś do oczu zupełnie bez powodu, ale wewnętrznie walczyłeś z irytacją już od jakiegoś czasu. Kiedy nad szachownicą spotykają się dwaj szachiści najczęściej są to ludzie o zupełnie różnej psychice, a w związku z tym ich stany umysłu mogą się znacznie różnić, gdy poprzez wspólny język szachownicy i bierek dochodzi do spotkania dwóch odmiennych osobowości. Może być więc tak, że gdy jeden gracz jest spokojny i rozluźniony, drugi jest kłębkiem nerwów. Wolimy być tym pierwszym.

Siedem lat temu, mój ówczesny trener szachowy Grigorij Kajdanow wprowadził do mojego repertuaru pojęcie "podtrzymywanie napięcia". Polega to na tym, że pozycja szachowa bardzo często powoduje napięcie i słabszy gracz stara się zmniejszyć stres poprzez zmniejszenie napięcia. Osiąga się to dzięki różnym uproszczeniom, na przykład wymianie, zamknięciu struktury pionków, albo jakiejś drastycznej zmianie w pozycji. Silniejszy gracz będzie natomiast wolał podtrzymywać napięcie, dlatego, że jest lepszy w radzeniu sobie z trudnymi sytuacjami, ale także dlatego, że w wielu pozycjach szachowych istnieje obiektywne napięcie. Gracze mogą wtedy poprawiać swoją pozycję, ale ten, kto pierwszy rozładuje napięcie za bardzo, będzie w gorszej sytuacji.

Przyglądałeś się kiedyś temu jak kot poluje na mysz albo jaszczurkę? Kot przysuwa się, a potem oba zwierzęta zastygną w bezruchu. Zazwyczaj pierwsza wykonuje ruch ofiara, a wtedy kot błyskawicznie skacze na nią. - mysz wskazuje kierunek ucieczki, pierwsza odkrywa karty - a kot po prostu rzuca się w tym kierunku. Psy są znacznie bardziej żywiołowe i są gorszymi myśliwymi. Zaczną szczekać i gonić wiewiórkę, która w tym czasie zdąży już uciec na drzewo.

Umiejętność grania w szachy z kocią cierpliwością, czujnością i precyzją, wymaga lat pracy. Ja używam nieco innego języka niż Kajdanow w tej materii. "Podtrzymywanie napięcia" bardzo dobrze opisuje to co się dzieje na szachownicy, ale wolę psychologiczne określenie "bycie obecnym". Mysz ginie, ponieważ nie radzi sobie z narastającym napięciem (lub strachem), podczas gdy kot jest po prostu cały czas uważny. Obserwowałem jak działa ten kontrast w moim życiu, zarówno jako szachisty jak i osoby uprawiającej sztuki walki. Kiedy przychodzi napięcie lepszy z pary rywali staje się bardziej świadomy, podczas gdy słabszy jest na granicy wytrzymałości pod naporem stresu. Ale co jest przyczyną tej różnicy? Ten kurs zajmie się właśnie kwestią wszystkich cech, którymi Kowalski różni się od naprawdę dobrego szachisty.

Mam nadzieję, że udało mi się przekazać, jak ważne jest utrzymywanie napięcia, na przykładzie mojej gry przeciwko Grigorijowi Kajdanowowi. Stawka była wysoka, bo była to najistotniejsza runda mistrzostw Stanów Zjednoczonych, a pozycję wyjątkowo trudno było rozegrać - obu z nas palce świerzbiły, żeby dokonać jakiejś drastycznej zmiany, ale obaj wiedzieliśmy, że lepszym sposobem jest pozostawienie komplikacji ich własnemu biegowi. Pytanie pojawiające się w takiej chwili brzmi, jak różni gracze reagują na taką sytuację. Czy na wszystkich napięcie działa równie negatywnie, czy też może niektórzy są spokojniejsi niż inni? Myślę, że odpowiedź na to pytanie może być zależna od tego jaka jest nasze podejście do szachów. Czy zdarzyło ci się kiedykolwiek po latach pracy, uprawiania jakiegoś hobby, czy dążenia do jakiegoś celu, zapytać siebie: po co ja to właściwie robię? Czy gram na gitarze, gram w szachy pisze lub czytam, po to żeby podbudować swoje ego, czy po to, żeby się rozwijać jako człowiek? Chodzi mi o sławę, czy o mądrość? Pociąga mnie sam proces, czy rezultat?

Psychologia rozwojowa przeprowadziła szeroko zakrojone badania na temat wpływu podejścia ucznia do jego zdolności przyswajania i opanowania materiału. Dr Carol Dweck, jedna z głównych osobowości psychologii rozwojowej, kobieta pod której kierunkiem studiowałem na Uniwersytecie Kolumbii rozróżnia dwa sposoby postrzegania inteligencji - "stały" i "zmienny". Dzieci postrzegające inteligencję jako "stałą" częściej używają zdań typu: "Jestem w tym dobry" i mają skłonność do składania swojego sukcesu lub porażki na karb niezmiennego poziomu umiejętności, czy inteligencji. Natomiast zwolennicy "inteligencji zmiennej" częściej mówią: "Poradziłem sobie z tym, bo ciężko nad tym pracowałem.", czy "Powinienem był się bardziej postarać." Te badania są bardzo złożone i oczywiście nie jestem w stanie ich streścić w kilku akapitach, ale sednem sprawy jest to, że zwolennicy "inteligencji zmiennej" częściej sobie radzą z wyzwaniami, podczas gdy zwolennicy "inteligencji stałej" są mniej elastyczni i częściej się załamują.

Od dawna wolę pytania od odpowiedzi. Nie wierzę w odpowiedzi w tym ostatecznym sensie, w którym rozumie się ich najczęściej, bo one tak naprawdę otwierają umysł na jeszcze większe zagadki. Dla mnie jest to droga od jednego pytania do następnego, w trakcie której być może nauczymy się zadawać lepsze pytania. Może uda nam się zbliżyć do prawdy, ale w samym pojęciu pewności jest moim zdaniem zła duma. Jak powiedział wielki, starożytny, chiński filozof Chuang Tzu: "Rozpoznawszy, umysł zamyka się" Kiedy jakiejś sprawie lub rzeczy przypisujemy na stałe cechę, to tracimy świadomość ciągłych, drobnych zmian. W szachach właśnie w momencie, gdy pomyślimy, że mamy wszystko opanowane, sytuacja się zmienia, a nasz umysł nie nadąża z przystosowaniem się. Analogicznie, szachy to dla mnie w znacznie większym stopniu możliwość rozwoju, niż droga do sławy. Zewnętrzne nagrody są puste i nijakie w porównaniu z głęboko satysfakcjonującym poczuciem wzmocnienia wewnętrznego, które odczuwam zawsze po dniu spędzonym na analizowaniu szachów. Być może wartości te zaszczepiła mi w młodości moja rodzina, nie nastawiona na materializm i kultywująca wartości artystyczne, a może po prostu wyniosłem z dziecięcych zabaw nauczkę, że zewnętrzny sukces jest mało wart, bo zawsze jest ktoś lub coś - czy to rywal, czy po prostu czas -- co czeka tylko by móc cię strącić z postumentu zwycięstwa.

Uważam, że materializm niszczy ludzi występujących publicznie. Kiedy zaczynałem wietrzyć wygraną, a mój umysł dryfował w kierunku uczucia zwycięstwa i świętowania, zawsze przegrywałem daną pozycję szachową. Analogicznie, gdy moi uczniowie mówili, analizując swoje partie "Wiedziałem, że wygrywam" zawsze popełniali błędy, które dawały kolejną szansę ich rywalom. Także gdy gracze mówią sobie "To już po mnie", "Położył mnie na łopatki", przestają zauważać liczne szanse na ponowne umocnienie swojej pozycji.

Myślenie o wyniku zawsze powoduje, że opuszczamy myślami teraz - umysł przypomina wtedy latawiec, który zderza się z drzewem. Nagle przestajesz myśleć twórczo. Już nie płyniesz z prądem. Ale wiatr wieje nadal, tyle że już nie dla ciebie. Wyobraź sobie dwa wykresy obok siebie -- jeden przedstawia twoją świadomość (latawiec), a drugi sytuację na szachownicy (wiatr). Kiedy zaczynasz myśleć materialistycznie twój wykres staje w miejscu, ale ten dotyczący szachownicy rozwija się nadal. Wynikająca z tego warstwa oddzielająca jest bardzo niebezpieczna, granie w takim stanie przypomina patrzenie przez bardzo gęstą mgłę. Co ciekawe zauważyłem, że pierwszymi rzeczami jakie się w nas "wyłączają" w takiej sytuacji są świadomość niebezpieczeństwa i czujność wobec nietypowych możliwości.

Jak możemy zwalczać w sobie naturalną skłonność do myślenia o zwycięstwie w rywalizacji, której ostatecznym celem jest właśnie zwyciężyć? To trudne pytanie, na które nie wolno dawać naiwnych odpowiedzi. Po pierwsze polecam stosunek do szachów, w którym cenniejszy jest proces niż rezultat nie oznacza to, że nie obchodzi nas wygrana -- sam bardzo lubię rywalizację i gdy gram robię to po to, byt wygrać - ale że widzimy wszystko w szerszej perspektywie, obejmującej proces uczenia się i długoterminowe skutki każdego zachowania. Kiedy miałem osiem lat przegrałem bardzo ważną grę w ostatniej rundzie mistrzostw narodowych. Oczywiście w tamtej chwili byłem załamany, ale patrząc na to z perspektywy czasu była to najlepsza rzecz jaka mogą mi się przytrafić, bo ciężko pracując przez następny rok wygrałem kolejne mistrzostwa. Nauczyłem się, że żeby wygrać trzeba się wysilić i nabrałem szacunku dla ciężkiej pracy. Byli młodzi gracze, którzy w przeciwieństwie do mnie tak długo odnosili sukcesy, że nie wiązali ciężkiej pracy ze zwycięstwem i kiedy w końcu przychodził gorszy moment załamywali się, niezdolni do podjęcia walki.

Niezależnie od tego czy pobawisz się w szachy przez kilka tygodni, spędzisz nad nimi kilka lat, czy przez całe życie będziesz czerpał przyjemność z odkrywania ich tajemnicy, nauczą cię czegoś o tobie samym. Jeśli otworzysz się na tę naukę, to przyniesie ci ona korzyści w licznych aspektach życia. Nie martw się, jeśli popełnisz błąd, wyciągnij z niego nauczkę; nie popadaj w samo zachwyt jeśli wygrasz, zawsze pozostawaj skromnym jak prawdziwy uczeń. W szachach nie chodzi o perfekcję, bo gdyby tak było, to już dawno straciłyby charakter tajemnicy i sztuki, i zostałyby zdominowane przez komputery. Ludzie mogą tworzyć szachową muzykę sfer, bo ten sport ukierunkowuje naszą twórczą energię. Ale naszą kreatywność tłumią myśli oddalające nas od zmagania.

Pierwsza partia związana z tym tematem, to moja walka z demonem rezultatów wyciągnięta absurdalnie niemal w nieskończoność. Wygrywałem już, zaczynałem być pewien wyniku, psułem wszystko, a potem ponownie odzyskiwałem pozycję tylko po to, by znów dać przeciwnikowi szansę. Z perspektywy czasu ta szamotanina przypomina film Petera Sellera "Różowa Pantera", w którym inspektor Clouseau potrafi spartaczyć najprostsze zadanie. Kilka kolejnych przykładów pochodzi z partii rozgrywanych przez mojego utalentowanego ucznia Lee Gardnera. Lee wygrał niedawno mistrzostwa Ameryki i jest doskonale rozwijającym się młodym mężczyzną zarówno jako szachista jak i człowiek Udało nam się wspólnie zauważyć w jego partiach tendencję do nieuzasadnionego oceniania sytuacji w sposób ostateczny i nie zauważania szans, bo jego umysł zamyka się na możliwość ich istnienia. Interesujące może być to, że ta tendencja objawia się w zupełnie różnych sytuacjach. Rzuć na to okiem.

Pewnego dnia, mając osiemnaście lub może dziewiętnaście lat, przechodziłem na skrzyżowaniu 33 Alei i Broadwayu w Nowym Yorku zmierzając na zajęcia szachowe w Szkole Prywatnej nr 116. Każdy, kto dorastał na Manhattanie wie jak ważną rzeczą jest rozglądanie się na obie strony zanim się przejdzie - samochody przejeżdżają na czerwonym, a rowerzyści często jadą pod prąd na ulicy jednokierunkowej - przyznaję, że sam kiedyś tak robiłem. Jeśli chce się przeżyć w tym mieście, to nie można składać swojego losu w ręce bogów sygnalizacji świetlnej. Stałem sobie waśnie, czekając na światło i planując co też powiem dzisiaj uczniom, kiedy nagle zauważyłem, że kobieta ze słuchawkami na uszach weszła na ulicę zupełnie nieświadoma chaosu drogowego na jezdni, którą zamierzała przekroczyć. Właśnie kiedy patrzyła w prawo, z lewej nadjechał rowerzysta. W ostatniej chwili udało mu się ją ominąć, choć nieszkodliwie ją przy tym popchnął. To był najważniejszy moment w życiu tej kobiety. Właśnie uniknęła wypadku, ale mogła wyjść z tego cało, gdyby tylko wróciła na chodnik - jednak ona odwróciła się w kierunku znikającego już rowerzysty klnąc na czym świat stoi. Stała tam, na skrzyżowaniu 33 i Brodawauyu, plecami do ruchu samochodowego, klnąc na rowerzystę, który dokonał cudu, by ją ominąć. Gdyby dało się w tamtej chwili zatrzymać czas, to byłby to dla nas widok straszny i smutny, a zarazem nauczka. W chwilę później pojawiła się taksówka - uderzyła kobietę w plecy, tak że ta przeleciała trzy metry. Wpadła na lampę i straciła przytomność. Mocno krwawiła. Nadjechało pogotowie i policja, koniec końców ruszyłem do szkoły mając nadzieję, że kobieta przeżyła.

Odzyskanie świadomości i jasności umysłu po popełnieniu poważnego błędu jest wyzwaniem dla każdego, kto podejmuje się rywalizacji czy występowania publicznie. Wielcy aktorzy często połykają linijkę tekstu, ale improwizując wracają do ustalonego porządku rzeczy. Publiczność rzadko to zauważa, bo aktor zupełnie spokojem przechodzi ze wzburzonych wód improwizacji na szlak scenariusza. Mało tego, ci prawdziwie wielcy mogą obrócić to na swoja korzyść wynosząc swój występ na wyższy poziom dzięki improwizacji tętniącej nagłością i życiem. Wiolonczeliści, skrzypkowie, szachiści, baseballiści i inni ludzie tego typu wiedzą, że wielkie gwiazdy rodzą się często z małych błędów. Problemy zaczynają się, jeśli czyjś stosunek do tego co robi, oparty jest na poczuciu absolutnego bezpieczeństwa, wypływającym z perfekcyjnego opanowania lub powtarzalności. Błąd roztrzaskuje całą tę szklaną menażerię i poczucie oderwania od rzeczywistości kładzie się cieniem na procesie podejmowania decyzji. To rzecz bardzo częsta wśród szachistów, niesie ze sobą niebezpieczeństwo przemienienia kręgu na wodzie w wielką falę, jeśli gracz nie odzyska spokoju ducha koniecznego do stawienia czoła nowej sytuacji.

W szachach jeden z typów równi pochyłej oparty jest na dziwnym, emocjonalnym przywiązaniu gracza do przeszłych wydarzeń. Załóżmy, że jesteś w znacznie lepszej sytuacji, ale popełniasz błąd dzięki któremu przeciwnik wyrównuje. Nie ma nic złego w sytuacji wyrównanej, ale przez to, że jest to przejście, a ty straciłeś jasność osądu skutkiem czego możesz zacząć trzymać się kurczowo przeszłości, odrzucając w analizie kombinacje zakładające równość sił, bo wciąż czujesz się jakbyś był w znacznie lepszym położeniu, choć obiektywnie nie ma ku temu przesłanek. W rezultacie zaczyna się spadek po równi pochyłej - na początku tracący gracz desperacko atakuje, przepełniony iluzorycznym poczuciem pewności, choć nie tędy droga. Na przemian oceniając sytuację zbyt pozytywnie i zbyt negatywnie, zupełnie nieobiektywnie próbując uzyskać w danej sytuacji więcej niż się da, nieuchronnie będziemy sprawę pogarszać. Widzimy tym mniej im dalej jesteśmy od sytuacji początkowej - zaczynamy popełniać szkolne błędy. Czasem wszystko czego potrzebuje szachista to kubeł zimnej wody - coś co wyzwoli go od poddawania się emocjonalnej huśtawce. Ćwiczenia i introspekcja mogą sprawić, że sami staniemy się dla siebie takim kubłem. Oto partia, w której taki przebudzający szok był dla mnie tylko marzeniem.

Josh Waitzkin

Fersty

Superadmini