Hipermodern Paradoksu
Günümüzde satranç kitaplarının hazırlanmaları aşamasında, veritabanları ve analiz motorları gibi modern imkânlardan yararlanıldığı gün gibi açık. Söz konusu incelemeler tahta başında yapılıyor olsa dahi (Gerçekten de hala yapılıyor mu?), hatalı bir bilgiyi okurlara sunmamak adına 'son okuma'yı şimdilerde bilgisayar motorları gerçekleştiriyorlar. Elbette bunun da bir dengesi olmalı: Yalnızca teknik bilgilerden ibaret bir eser okurlarına hiçbir zaman ilginç gelmeyecek. New in Chess'e yazdığı "Gençlik Hareketi" başlıklı makalede Garry Kasparov "Tecrübeli ustalar, bilgisayarın olabileceğinden her zaman daha iyi hocalar olacak" iddiasını boş yere sarf etmemiş olmalı. Satrancı sevdiren önemli unsurlardan biri sizce de onun hikâyeleştirilmesinde saklı değil mi? Deneyimli öğretmenlerin paylaştığı anekdot ve hikayeler, kimi zaman teknik bir bilgiden daha fazla ilham verici olmuyor mu?
Thomas Engqvist'in yapıtlarını, yayımladığımız Çocuklar İçin Satranç Stratejisi kitabından bu yana takip etmeye çalışıyorum. Kısa zaman önce Play Magnus Grubu tarafından satın alınmış bir diğer yayınevi Everyman Chess'in yayımladığı Stein: Move by Move ve Réti: Move by Move eserleri de İsveçli Uluslararası Usta'nın dikkatimi çeken kitapları oldu. Biyografik bilgiler sonrasında en anlaşılır şekilde incelenmiş öğretici oyunların, okurlarına öyküleriyle birlikte sunulmaları "hamle hamle" dizisinin omurgasını oluşturmakta.
Fakat bu yazımızın başlığını oluşturan konu, "Hipermodern Paradoksu" için ilk olarak The World's Greatest Chess Games kitabına gitmemiz gerekecek.
Reuben Fine'ın (1914-1993) 1951 yılında yayımlanan eserinde, François-André Danican Philidor'dan Mikhail Moiseyevitch Botvinnik dönemine kadar yaşamış önde gelen ustaların en parlak oyunları analiz edilmekte. Konumuz Hipermodern ekol olduğuna göre, Richard Réti'nin (1889-1929) unutulmaz oyunlarından birine, belki de birincisine bakıyoruz. Sayfa 123'teki Richard Réti - Akiba Rubinstein, Carlsbad 1923 partisine...
Réti'nin Rubinstein karşısındaki zaferi, Hipermodern satranç ekolünün savunduğu ilkelerin zaferinin, en açık şekilde sunulduğu örneklerden biri olarak kabul görür. Golombek'in, "Réti'nin En İyi Satranç Oyunları" seçkisinde kullandığı ifade şu olur: "Büyük bir oyuncu karşısında alınan, büyük bir galibiyet!" Doğru söze ne denir?
Réti'nin ülkemizde de yayımlanmış Satrançta Büyükustalar - Modern Görüşler eseriyle (aslında kitaplarıyla), bilhassa da klasik anlayışın, rutinin dışına çıkmaya meyilli satrançseverlere rehberlik ettiği bir gerçek. Ancak kimi zaman öğretilere, hiç beklemediğimiz oyuncuların pratiğinde de rastlayabiliyoruz. Şimdi inceleyeceğimiz partiye, tıpkı Réti gibi genç yaşta yaşamını yitiren Leonid Stein (1934-1973) hakkındaki oyun koleksiyonunda rastlıyoruz.
Öğretici oyunlar ve içerdikleri fikirler, uygulanan stratejinin yalın anlatımı ve hikâyesiyle birlikte sunulduğunda zihnimizin bir köşesindeki yerini ister istemez alıyor. Bundan tam 98 yıl önce oynanmış bir oyunun 70 yıl önceki analizlerinde kullanılan Hipermodern Paradoksu ifadesi, eski kitapların neden yol gösterici olduklarını bizlere bir kere daha gösteriyor. 'YouTube ve Twitch gibi platformlarda satranç' dendiğinde aklıma inanılmaz hızdaki yaygınlaşma ve kitleselleşme hikâyesi gelirken, diğer taraftan pratikliğin ve bayağılığın öne çıktığı, satranca özgü derinliğin ise giderek kaybolduğu kaygısı bende oluşuyor. Bu doğrultudaki düşüncelerimi ise ben de çelişkili bir biçimde, basılı bir ortamda değil, internetteki bir başka platform sayesinde satrançseverlerle buluşturabiliyorum. Çünkü tek bir doğru yok. Belki de geçerli olan tez, anti-tez ve sentez...
Okuma Tavsiyeleri:
- The World's Great Chess Games, Reuben Fine, Crown Publisher's Inc, 1951
- Réti: Move by Move, Thomas Engqvist, Everyman Chess, 2017
- Stein: Move by Move, Thomas Engqvist, Everyman Chess, 2015
- Satrançta Büyükustalar & Modern Görüşler, Richard Réti, Satranç Okulu 2020 [çeviri]
- Benim Sistemim, Aron Nimzowitsch, ODTÜ Yayıncılık, 2012 [çeviri]
- Modern Satranç Stratejisinin Sırları, Analiz Yayıncılık, 2009 [çeviri]
