GM Mikhail Tal

Mikhail Tal urodził się w 1936 r. w stolicy Łotwy, Rydze. Z uwagi na swój niezwykły, skupiony na taktyce styl gry zyskał miano „czarodzieja z Rygi”. Jego agresywne podejście do gry w szachy zapewniło mu nie tylko wiele spektakularnych zwycięstw, ale także mistrzostwo świata w 1960 r.

Na swoje nieszczęście Tal nie stronił od alkoholu i nikotyny, co stanowiło jedną z głównych przyczyn jego długotrwałego podupadku na zdrowiu, a ostatecznie doprowadziło do jego przedwczesnej śmierci w wieku zaledwie 55 lat, w 1992 r. w Moskwie. Jednak w trakcie swojego życia zdołał odcisnąć swoje piętno na historii gry w szachy, nie tylko sukcesami na planszy, ale także swoją osobowością i książkami swojego autorstwa. Przykładowo, jego wydana w 1975 r. autobiografia pt. „Życie i gry Michaila Tala” uznawana jest  za klasykę literatury szachowej (wszystkie przetłumaczone na język polski cytaty Tala pochodzą z autobiografii „The Life and Games of Michail Tal” wydanej w 1997 r. przez wydawnictwo Everyman Chess).

• Kariera przed mistrzostwem
• Mecz o mistrzostwo świata w 1960 r.
• Mecz o mistrzostwo świata w 1961 r.
• Kariera po mistrzostwie – lata 60. XX w.
• Kariera po mistrzostwie – lata 70. XX w.
• Kariera po mistrzostwie – lata 80. i 90. XX w.
• Dziedzictwo

Kariera przed mistrzostwem

Tal rozpoczął swoją autobiografię od porównania pierwszej rozegranej w życiu partii szachowej do przypadku bycia chorym na grypę przed pojawieniem się pierwszych objawów choroby. Jest to nietypowa metafora – taka, na którą wpaść mógł być może jedynie Tal. Uważał, że po zagraniu i przegraniu pierwszej w życiu partii zdaje się, że nic się w naszym życiu nie zmienia, jednak po kilku zwycięstwach „nieświadomie zaczynamy odczuwać, że bez szachów czegoś w naszym życiu jest nam brak” i od teraz „należymy do tej grupy ludzi, którzy nie posiadają naturalnej odporności na chorobę, jaką są szachy”.

Tal wspominał: „[P]rzez sześć lat grałem w zawodach dla juniorów – w naszej drużynie zaczynałem od gry na ostatniej planszy, a skończyłem, grając na pierwszej”. Ten szybki progres w jego karierze szachowej na Łotwie trwał także, gdy zaczął grywać w turniejach dla seniorów – w 1953 r. Tal po raz pierwszy wygrał Mistrzostwa Łotwy w szachach, które zakończył z wynikiem +12-2=5.

W 1957 r. wynik +9 -2 =10 zapewnił mu z kolei pierwsze zwycięstwo w Mistrzostwach ZSRR, w których w całej swojej karierze triumfował łącznie aż sześć razy. We wspomnianym turnieju konkurował z 22 zawodnikami, wśród których znalazły się takie nazwiska jak Paul Keres, David Bronstein, Boris Spassky, Viktor Korchnoi i Tigran Petrosian. Rok później Tal powtórzył ten wyczyn, jednak wcale nie była to jego najważniejsza wygrana w 1958 roku.

W tym samym roku Tal zwyciężył również w międzystrefowym turnieju w Jugosławii, w którym pierwsze sześć miejsc gwarantowało występ w Turnieju Kandydatów w 1959 r., także odbywającym się na terenie tego kraju. Na tym turnieju Tal zdeklasował swoich przeciwników, wyprzedzając resztę stawki o 1,5 pkt i osiągając ogólny wynik +16 -4 =8, notując przy tym komplet czterech zwycięstw z przyszłym mistrzem świata, 16-letnim wówczas Bobbym Fischerem. Teraz był już gotów stawić czoła Mikhailowi Botvinnikowi w meczu o upragniony tytuł mistrza świata. 

Mecz o mistrzostwo świata w 1960 r.

W pierwszym starciu Botvinnik zdecydował się zagrać cenioną przez siebie obronę francuską, którą Tal obalił w przekonujący sposób w zaledwie 32 ruchach. Jak później wyjaśnił, wraz ze swoim trenerem Alexanderem Koblentsem spodziewali się zagrania przez Botvinnika wariantu Winawera w obronie francuskiej. Pomimo zagrania nowinki przez Botvinnika, Tal uważał się za „dobrze zaznajomionego z zawiłościami tej pozycji”, co było widoczne w samej partii. 

Kolejne cztery partie zakończyły się remisem, jednak później Tal powiększył swoją przewagę, wygrywając partie nr 6 i 7. W jednej z nich nastąpiło pamiętne poświęcenie skoczka w 21. ruchu. Tal osobiście uznał ten ruch za „dobry z uwagi na to, że inne warianty są złe”.

W kolejnych partiach Botvinnik natychmiast odpowiedział dwoma zwycięstwami, nie pozwalając Talowi na zbyt łatwe zdobycie tytułu. Mimo to Tal nie przegrał już żadnej partii w meczu, za to zwyciężył w starciach nr 11, 17 i 19. W partii nr 17 Tal zagrał posunięcie, które później nazwał swoim najważniejszym ruchem w całym meczu: 12.f4. Przyznał, że ma ono oczywiście swoje wady, jednak uznał, że zaskoczy nim Botvinnika, a jedyna skuteczna kontra otworzyłaby przekątne dla jego gońców.

Po zwycięstwie w 19. partii Tal był już bardzo bliski zdobycia tytułu, a swój sukces przypieczętował remisami w dwóch ostatnich partiach. Tal został najmłodszym wówczas mistrzem świata w historii, a jego rekord został pobity dopiero w 1985 r. przez Garry’ego Kasparova.

Mecz o mistrzostwo świata w 1961 r.

Zgodnie z ówcześnie panującymi zasadami, Botvinnik automatycznie zyskał prawo do rewanżu z Talem. Mecz okazał się niezwykle zacięty, zawodnicy postawili na bardzo agresywną grę, remisując zaledwie sześć razy w 21 partiach (porównajmy to z pojedynkiem Carlsen-Caruana z 2018 r.)! Tal zwyciężył w partii nr 8, zmniejszając przewagę przeciwnika do 4,5-3,5, ale Botvinnik natychmiast zyskał trzy kolejne punkty, znacznie wysuwając się na prowadzenie. W następnych dziewięciu partiach każda ze stron zdobyła po trzy punkty, a Botvinnik przypieczętował swoje zwycięstwo w meczu i odzyskanie tytułu mistrza świata, ogrywając Tala w partii nr 21.

Pomimo tego, że w 1961 roku Tal (24) był o ponad połowę młodszy od Botvinnika (50), to właśnie Łotysz zmagał się z problemami zdrowotnymi – jego nerki były już wówczas w bardzo złym stanie. Stan zdrowia nie był jednak dla Tala żadną wymówką. Uważał, że główną przyczyną jego przegranej była zmiana podejścia do gry przez Botvinnika, której się nie spodziewał.

Kariera po mistrzostwie – lata 60. XX w.

Tal nigdy więcej nie zyskał szansy na zagranie w meczu o mistrzostwo świata. W 1962 r. ze względu na swój stan zdrowia był zmuszony zrezygnować z kolejnej szansy na kwalifikację – udziału w Turnieju Kandydatów. Mimo to wciąż dominował na szachowej scenie lat 60. XX w. Jego dominację obrazuje przede wszystkim rok 1964, kiedy Tal zwyciężył w międzynarodowych turniejach w Hastings, Reykjaviku i Kisłowodzku.

Dodatkowo, w 1964 r. podzielił pierwsze miejsce na międzystrefowym turnieju w Amsterdamie, co zapewniło mu udział w Turnieju Kandydatów, mającym zdecydować o tym, kto zagra z nowym mistrzem świata, Tigranem Petrosianem. W dwóch pierwszych rundach Tal pokonał Lajosa Portischa (5,5-2,5) oraz Benta Larsena (5,5-4,5), więc do zyskania prawa do rzucenia wyzwania Petrosianowi brakowało mu już tylko zwycięstwa w jednym meczu.

Niestety, przegrana +1 -4 =6 ze Spasskym w finale Turnieju Kandydatów zaprzepaściła nadzieje na udział w kolejnym meczu o mistrzostwo. Tal przegrał trzy ostatnie partie, a w swojej autobiografii skomentował to, mówiąc że go w partii nr 9 go „poniosło”, w 10. starciu „grał nierówno i źle”, a w ostatniej rundzie Spassky zagrał swoją najlepszą partię w całym meczu. W meczu o mistrzostwo świata, który odbył się w 1966 roku Spassky nie zdołał jednak odebrać tytułu Petrosianowi.

Dzięki dotarciu do finału Turnieju Kandydatów w 1966 roku, Tal automatycznie zakwalifikował się do kolejnego cyklu w 1969 r. (bez konieczności zdobycia wysokiego miejsca w turnieju międzystrefowym). W ćwierćfinale pokonał Svetozara Gligoricia, ale w półfinale musiał uznać wyższość Korchnoia, przegrywając wynikiem +1 -2 =7. W dziesiątej, decydującej partii Tal potrzebował wygranej, by doprowadzić do dogrywki. 

Później skomentował tę sytuację następującymi słowami: „[Z]acząłem… partię bardzo spokojnie”, ponieważ „zarówno przegrana, jak i remis były dla mnie równie bezwartościowe”, a więc „nie było mowy o podejmowania niepotrzebnego ryzyka”. Jednak w okolicach 30. posunięcia, na myśl o przewadze psychologicznej, jaką – jak wierzył – mógłby mieć w dogrywce, „nerwy dały o sobie znać”. Tal ofiarował piona ruchem 32…g5, co później skrytykował. Było to jedno z niewielu poświęceń w jego karierze, które nie przyniosły oczekiwanego rezultatu. Ostatecznie partia zakończyła się remisem i Tal odpadł z turnieju, natomiast Korchnoi przegrał później ze Spasskym, któremu tym razem udało się odebrać tytuł Petrosianowi.

Rok później Łotysz odniósł swoje trzecie zwycięstwo w Mistrzostwach ZSRR – w 1967 roku na najwyższym podium stanęli Tal oraz Lev Polugaevsky.

Kariera po mistrzostwie – lata 70. XX w.

W latach 70. XX w. Tal zdobył swoje ostatnie w karierze tytuły mistrza ZSRR. Pierwszy na początku dekady, w 1972 r., a kolejne dwa, tym razem dzielone, kolejno w 1974 r. wraz z Alexandrem Beliavskym i w 1978 r. wraz z Vitalym Tseshkovskym.

Tal nie brał udziału ani w cyklu mistrzostw świata w 1972 r., po którym tytuł mistrza świata powędrował do Bobby'ego Fischera, ani w kolejnym w 1975 r., z którego zwycięsko wyszedł Anatoly Karpov. W 1976 r. na międzystrefowym turnieju w Biel, będącym częścią cyklu eliminacji do meczu o mistrzostwo świata w 1978 r., Tal zajął czwarte miejsce, jednak do kolejnej fazy awansowała tylko najlepsza trójka zawodników.

Mimo to, lata 70. XX w. były dla Tala bardzo owocnym czasem. Poza trzykrotną wygraną w Mistrzostwach ZSRR, w latach 1972-74 pozostawał niepokonany przez kolejno 86 i 95 partii. Ten drugi wyczyn przebił dopiero GM Ding Liren w 2018 r. 

Kariera po mistrzostwie – lata 80. i 90. XX w.

Tal próbował uzyskać awans do meczów o mistrzostwo świata w 1984, 1987 i 1990 roku, jednak za każdym razem zabrakło mu do tego bardzo niewiele. W 1982 r. w moskiewskim turnieju międzystrefowym (Moscow Interzonal) uplasował się na trzeciej pozycji, zaraz za Kasparovem i Beliavskym, jednak do udziału w Turnieju Kandydatów uprawniały tylko dwa pierwsze miejsca. W 1985 r. miał nieco więcej szczęścia, ponieważ trzecie miejsce zajęte w turnieju międzystrefowym w Taxco tym razem dało mu kwalifikację do Turnieju Kandydatów. Pierwsza faza turnieju została rozegrana systemem kołowym i Tal zakończył ją na piątej pozycji – nie wystarczyło to jednak do awansu do drugiej fazy turnieju, w której mecze w systemie pucharowym rozgrywała tylko pierwsza czwórka zawodników. Ostatnia próba dostania się do meczu o mistrzostwo świata miała miejsce w 1987 r. Na turnieju międzystrefowym w Suboticy Tal uplasował się na czwartej pozycji, jednak awans do Turnieju Kandydatów dawało tylko miejsce w pierwszej trójce.

Pomimo tego, że kariera Tala nieco zwolniła, wciąż potrafił czarować na planszy. Przykładem może być poniższa partia z 1987 r., rozegrana przeciw islandzkiemu arcymistrzowi, Johannowi Hjartarsonowi.

Ostatnim wygranym przez Tala prestiżowym turniejem były Mistrzostwa Świata w Szachach Błyskawicznych w 1988 roku (w tamtym czasie nie były to jeszcze regularnie organizowane rozgrywki). W mistrzostwach, które zostały rozegrane systemem pucharowym, wzięło udział 32 zawodników. Tal nie miał okazji zmierzyć się ani z Karpovem, który odpadł w drugiej rundzie, ani z Kasparovem, który dotarł tylko do ćwierćfinału, za to wyszedł zwycięsko z pojedynków z Arturem Jussupowem (3-0) w ćwierćfinale, Alexandrem Cherninem (2,5-1,5) w półfinale oraz Rafaelem Vaganianem (3,5-0,5) w finale.

Dziedzictwo

Tal grał w szachy do końca swojego życia. Zaledwie miesiąc przed śmiercią uczestniczył w turnieju szachów błyskawicznych. W dniu jego śmierci, 28 czerwca 1992 r., amerykański arcymistrz, Robert Byrne, opisał Tala w komentarzu do artykułu dla The New York Times w następujący sposób: „To zabrzmi trywialnie, ale niewielu kocha tę grę tak bardzo jak on ją kochał. To było widać. Dla niektórych jest ona jak praca. Ten człowiek po prostu kochał szachy”.

Starcia, takie jak partia nr 6 w meczu o mistrzostwo świata z Botvinnikiem w 1960 r., czy też poświęcenie figury przeciw Hjartsonowi z 1987 r. to przykłady geniuszu Tala, który pozostanie zapamiętany. W wydanej w 2004 r. książce „The Mammoth Book of the World’s Greatest Chess Games” to właśnie partie Tala są przytaczane najczęściej.

Chociaż „czarodziej z Rygi” mógł pochwalić się tytułem mistrza świata jedynie przez rok, to przez o wiele dłuższy czas pozostawał wybitnym zawodnikiem. Tal, genialny szachista z niepowtarzalną osobowością, z pewnością nigdy nie zostanie zapomniany.